OPOWIEŚCI Z POKŁADU

Flisactwo dawniej i dziś

Zanim towary przejęła kolej, ich drogą do Gdańska były rzeki. Poznaj pracę flisaków, rolę retmana i tradycję, która w 2022 roku trafiła na listę UNESCO.

Kup bilet
Flisactwo — Wisła, 1920–1939

Kup bilet

Dostępne formy płatności:

Dostępne formy płatności za rejs.

Wybierz liczbę biletów, a następnie datę.

Bogactwo dawnego Gdańska zaczynało się daleko od jego nabrzeży. Drewno, zboże i inne towary docierały do portu Wisłą oraz jej dopływami. Za tym transportem stała praca ludzi, którzy znali nurt, mielizny i zmienne poziomy wody. Nazywano ich flisakami, flisami lub orylami.

Czym było flisactwo?

Flisactwo wiązało się ze spławem, czyli przemieszczaniem drewna i ładunków z biegiem rzeki. Nie każdy transport wyglądał jednak tak samo. Drewno można było łączyć w tratwy, które same stanowiły przewożony towar. Inne ładunki trafiały na łodzie rzeczne, wśród nich galary.

To rozróżnienie pomaga wyobrazić sobie dawną Wisłę. Pływały po niej zarówno konstrukcje z połączonych pni, jak i jednostki z kadłubem, dostosowane do przewozu towarów. Wspólną podstawą pracy była znajomość rzeki i umiejętność wykorzystania jej nurtu.

Retman wyznaczał drogę

Za prowadzenie spławu odpowiadał retman. Musiał oceniać warunki, wybierać bezpieczne przejścia i przewidywać przeszkody. Niekiedy wypływał niewielką łodzią przed transport, aby sprawdzić drogę. Od jego decyzji zależały zarówno ładunek, jak i bezpieczeństwo załogi.

Duża tratwa reagowała inaczej niż mała łódź. Manewrowanie wymagało współpracy wielu osób, używania długich wioseł i drągów oraz dobrej znajomości sprzętu. Umiejętności zdobywano w praktyce, ucząc się od bardziej doświadczonych flisaków.

Flisactwo — Wisła, 1920–1939
Wisła w okolicach Nowego Dworu Mazowieckiego, 1920–1939. Zdjęcie z zasobu Narodowego Archiwum Cyfrowego; źródło: fotopolska.eu.

Kilka tygodni życia na wodzie

Podróż do portu mogła trwać tygodniami. Tratwa stawała się na ten czas miejscem pracy, odpoczynku i przygotowywania posiłków. Załoga urządzała na niej proste schronienia, zabierała żywność i dzieliła obowiązki. Rytm dnia wyznaczały warunki na rzece oraz postęp spławu.

Wokół zawodu rozwijały się własne słownictwo, pieśni i obyczaje. Ważną postacią w tradycji flisackiej była św. Barbara. Pamięć o pracy nad wodą przetrwała również w opowieściach rodzinnych i nazwach miejscowości. Jednym z najbardziej znanych ośrodków tego dziedzictwa jest Ulanów, położony u ujścia Tanwi do Sanu.

Dotarcie do Gdańska nie kończyło całej wyprawy. Trzeba było przekazać lub sprzedać ładunek i wrócić do domu. Po spławie drewna powrót często odbywał się pieszo. Nie oznaczało to ciągnięcia wielkiej tratwy pod prąd — jej drewno było przecież przedmiotem sprzedaży.

Dlaczego flisacy płynęli do Gdańska?

Gdańsk łączył dorzecze Wisły z handlem morskim. Towary zgromadzone w porcie mogły trafić na statki płynące do innych krajów. Spichlerze nad Motławą były częścią tego systemu, a praca flisaków zapewniała łączność między odległym zapleczem lądowym a wybrzeżem.

Rozwój kolei i zmiany w organizacji transportu stopniowo ograniczały gospodarcze znaczenie tradycyjnego spławu. Dawny zawód tracił swoje podstawowe zastosowanie. Jego dziedzictwo nie zniknęło jednak wraz ze zmianą sposobu przewozu towarów.

Flisactwo na liście UNESCO

1 grudnia 2022 roku flisactwo wpisano na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Był to wspólny wniosek Polski, Austrii, Czech, Niemiec, Łotwy i Hiszpanii. Wpis dotyczy wiedzy, umiejętności i tradycji przekazywanych przez społeczności flisackie.

W Polsce ważną rolę w ich podtrzymywaniu odgrywa Bractwo Flisackie pw. św. Barbary w Ulanowie. Organizowane spławy, nauka budowy tratw i przekazywanie doświadczenia kolejnym pokoleniom pozwalają zachować żywą praktykę. Flisactwo to zatem także współpraca ludzi, a nie wyłącznie obraz z dawnej fotografii.

Rzeka nadal pozwala poznać tę historię

Dzisiejsze rejsy tradycyjnymi łodziami pomagają przypomnieć, jak ważna była perspektywa wody w życiu Gdańska. Turystyczna podróż ma inny cel niż dawny spław towarów, ale może stać się okazją do rozmowy o konstrukcji łodzi, pracy załóg i drodze, którą ładunki pokonywały do portu.

Historię flisaków warto połączyć z oglądaniem Wyspy Spichrzów. Właśnie tam najlepiej widać drugi koniec długiej rzecznej drogi: miejsce, w którym towary przywiezione z głębi kraju czekały na dalszą podróż.

Rejsy turystyczne – nasza oferta

Rejs galarem po Motławie w centrum Gdańska.

Rejs galarem po Gdańsku

Poznaj Gdańsk z pokładu kameralnej, drewnianej łodzi. Wybierz termin rejsu publicznego i zarezerwuj miejsca.

Rejs galarem o zachodzie słońca w Gdańsku.

Rejs na zachód słońca

Zobacz Gdańsk i stoczniowe żurawie w wieczornym świetle. Sprawdź terminy i dostępność miejsc.

Prywatny rejs galarem po Gdańsku dla wynajętej grupy.

Prywatny rejs po Gdańsku

Zarezerwuj całą łódź dla swojej grupy. Kameralny rejs po Gdańsku dla maksymalnie 12 pasażerów.

Prywatny wieczorny rejs galarem po Gdańsku o zachodzie słońca.

Prywatny rejs na zachód słońca

Wieczorny rejs tylko dla Waszej grupy. Cała łódź dla maksymalnie 12 pasażerów o zachodzie słońca.

Para podczas prywatnego rejsu galarem po Gdańsku

Rejs na zamówienie

Zaplanuj rejs dla swojej grupy. Trasę, termin i szczegóły ustalimy wspólnie — skontaktuj się z nami.

Bon podarunkowy na rejs galarem po Gdańsku.

Bony podarunkowe

Podaruj bliskim rejs po Gdańsku. Wybierz bon podarunkowy i spraw im wspólny czas na wodzie.

Opinie naszych gości

[galar_trustindex]