Bogactwo dawnego Gdańska zaczynało się daleko od jego nabrzeży. Drewno, zboże i inne towary docierały do portu Wisłą oraz jej dopływami. Za tym transportem stała praca ludzi, którzy znali nurt, mielizny i zmienne poziomy wody. Nazywano ich flisakami, flisami lub orylami.
Czym było flisactwo?
Flisactwo wiązało się ze spławem, czyli przemieszczaniem drewna i ładunków z biegiem rzeki. Nie każdy transport wyglądał jednak tak samo. Drewno można było łączyć w tratwy, które same stanowiły przewożony towar. Inne ładunki trafiały na łodzie rzeczne, wśród nich galary.
To rozróżnienie pomaga wyobrazić sobie dawną Wisłę. Pływały po niej zarówno konstrukcje z połączonych pni, jak i jednostki z kadłubem, dostosowane do przewozu towarów. Wspólną podstawą pracy była znajomość rzeki i umiejętność wykorzystania jej nurtu.
Retman wyznaczał drogę
Za prowadzenie spławu odpowiadał retman. Musiał oceniać warunki, wybierać bezpieczne przejścia i przewidywać przeszkody. Niekiedy wypływał niewielką łodzią przed transport, aby sprawdzić drogę. Od jego decyzji zależały zarówno ładunek, jak i bezpieczeństwo załogi.
Duża tratwa reagowała inaczej niż mała łódź. Manewrowanie wymagało współpracy wielu osób, używania długich wioseł i drągów oraz dobrej znajomości sprzętu. Umiejętności zdobywano w praktyce, ucząc się od bardziej doświadczonych flisaków.

Kilka tygodni życia na wodzie
Podróż do portu mogła trwać tygodniami. Tratwa stawała się na ten czas miejscem pracy, odpoczynku i przygotowywania posiłków. Załoga urządzała na niej proste schronienia, zabierała żywność i dzieliła obowiązki. Rytm dnia wyznaczały warunki na rzece oraz postęp spławu.
Wokół zawodu rozwijały się własne słownictwo, pieśni i obyczaje. Ważną postacią w tradycji flisackiej była św. Barbara. Pamięć o pracy nad wodą przetrwała również w opowieściach rodzinnych i nazwach miejscowości. Jednym z najbardziej znanych ośrodków tego dziedzictwa jest Ulanów, położony u ujścia Tanwi do Sanu.
Dotarcie do Gdańska nie kończyło całej wyprawy. Trzeba było przekazać lub sprzedać ładunek i wrócić do domu. Po spławie drewna powrót często odbywał się pieszo. Nie oznaczało to ciągnięcia wielkiej tratwy pod prąd — jej drewno było przecież przedmiotem sprzedaży.
Dlaczego flisacy płynęli do Gdańska?
Gdańsk łączył dorzecze Wisły z handlem morskim. Towary zgromadzone w porcie mogły trafić na statki płynące do innych krajów. Spichlerze nad Motławą były częścią tego systemu, a praca flisaków zapewniała łączność między odległym zapleczem lądowym a wybrzeżem.
Rozwój kolei i zmiany w organizacji transportu stopniowo ograniczały gospodarcze znaczenie tradycyjnego spławu. Dawny zawód tracił swoje podstawowe zastosowanie. Jego dziedzictwo nie zniknęło jednak wraz ze zmianą sposobu przewozu towarów.
Flisactwo na liście UNESCO
1 grudnia 2022 roku flisactwo wpisano na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Był to wspólny wniosek Polski, Austrii, Czech, Niemiec, Łotwy i Hiszpanii. Wpis dotyczy wiedzy, umiejętności i tradycji przekazywanych przez społeczności flisackie.
W Polsce ważną rolę w ich podtrzymywaniu odgrywa Bractwo Flisackie pw. św. Barbary w Ulanowie. Organizowane spławy, nauka budowy tratw i przekazywanie doświadczenia kolejnym pokoleniom pozwalają zachować żywą praktykę. Flisactwo to zatem także współpraca ludzi, a nie wyłącznie obraz z dawnej fotografii.
Rzeka nadal pozwala poznać tę historię
Dzisiejsze rejsy tradycyjnymi łodziami pomagają przypomnieć, jak ważna była perspektywa wody w życiu Gdańska. Turystyczna podróż ma inny cel niż dawny spław towarów, ale może stać się okazją do rozmowy o konstrukcji łodzi, pracy załóg i drodze, którą ładunki pokonywały do portu.
Historię flisaków warto połączyć z oglądaniem Wyspy Spichrzów. Właśnie tam najlepiej widać drugi koniec długiej rzecznej drogi: miejsce, w którym towary przywiezione z głębi kraju czekały na dalszą podróż.
