Płynąc Motławą w okolicy ulicy Wartkiej, trudno domyślić się skali budowli, która niegdyś zajmowała ten teren. Gdański zamek krzyżacki zniknął z panoramy miasta przed epoką fotografii. Pozostały po nim fragmenty zabudowy, ślady w ziemi i nazwa Zamczysko.
Warownia na miejscu dawnego grodu
Po zajęciu Gdańska w 1308 roku Krzyżacy początkowo korzystali z wcześniejszego grodu książęcego. Budowę ceglanego zamku rozpoczęto w latach trzydziestych XIV wieku, najpewniej w 1338 roku. Nowa siedziba komtura stała się ośrodkiem zakonnej administracji i punktem kontroli tej części miasta.
Teren warowni obejmował okolice dzisiejszych ulic Rycerskiej, Karpiej, Wartkiej i Sukienniczej. Rzeka oraz fosy pomagały w obronie. Położenie nad wodą miało jednak również znaczenie praktyczne: zamek pozostawał blisko szlaków dostaw i pracującego portu.
Co mieściło się za murami?
Najważniejszą częścią założenia był Zamek Wysoki z wewnętrznym dziedzińcem. W jego skrzydłach znajdowały się między innymi kaplica, pomieszczenia mieszkalne, jadalnia, zbrojownia i zapasy żywności. Była to siedziba wspólnoty zakonnej oraz jej urzędników, nie tylko wojskowy punkt oporu.
W opowieści o zamku łatwo skupić się na wieżach i murach. Warto jednak pamiętać o codziennym zapleczu takiego miejsca: przygotowywaniu posiłków, przechowywaniu rzeczy, naprawach i obsłudze przybywających ludzi. Warownia potrzebowała stałego związku z otaczającym ją miastem.

Dlaczego gdańszczanie rozebrali zamek?
W lutym 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, załoga oddała zamek gdańszczanom bez walki. Główną budowlę szybko rozebrano. Zniknięcie zakonnej siedziby było wyraźną zmianą w przestrzeni miasta, które odrzucało zwierzchnictwo Krzyżaków.
Materiały z rozbiórki wykorzystywano ponownie, a fosy z czasem zasypywano. Teren zamkowy zmieniał przeznaczenie. Dlatego szukanie zamku w dzisiejszym Gdańsku przypomina czytanie kolejnych warstw historii: niewielki fragment muru może pochodzić z zupełnie innego świata niż otaczająca go zabudowa.
Mur, baszta i ostrożność wobec dawnych rycin
Przy Wartkiej zachowały się relikty zamkowych murów i przebudowana baszta. Sąsiednia Baszta Łabędź ma bardziej złożoną historię: stoi na miejscu krzyżackiej Baszty Rybackiej, ale jej forma wiąże się z późniejszą miejską przebudową. Nie należy traktować jej jako niezmienionej wieży zakonnej warowni.

Rycina Jana Seyfferta z 1834 roku powstała kilka stuleci po rozbiórce zamku. Pokazuje wyobrażenie jego wyglądu, a nie widok utrwalony przez świadka. Takie ilustracje są częścią historii pamięci o zamku; jego rzeczywistą postać bada się na podstawie dokumentów, reliktów i archeologii.
Inny rozdział dziejów tej okolicy rozpoczął się w XIX wieku, gdy nad Motławę trafiła Królewska Szkoła Nawigacyjna. Jej losy opisujemy w osobnym wpisie.
