Z Motławy widać przede wszystkim jego wysuniętą, drewnianą część. W głębi stoją dwie masywne ceglane baszty, a pod nimi prowadzi przejście ku ulicy Szerokiej. Żuraw Gdański łączył zadania, które dziś zwykle powierzamy osobnym budowlom: przenosił ładunki, otwierał drogę do miasta i pomagał go bronić.
Dźwig istniał tu przed obecnym Żurawiem
Najstarsza zachowana wzmianka o dźwigu w tym miejscu pochodzi z 1367 roku. Pierwsza konstrukcja była drewniana i spłonęła w 1442 roku. Nowy Żuraw zbudowano w latach 1442–1444, wykorzystując już połączenie murowanych baszt z drewnianą częścią mieszczącą urządzenia wyciągowe.
Powstanie silnej budowli obronnej budziło sprzeciw Krzyżaków, których zamek znajdował się niedaleko. Dla mieszczan urządzenie portowe miało znaczenie gospodarcze, ale jego masywne mury dawały także możliwość kontroli wejścia do miasta od strony wody.

Brama, która mogła się bronić
O obronnym przeznaczeniu przypominają grubość murów i otwory strzelnicze. Przyziemie baszt było szczególnie masywne. Przejazd prowadził z ulicy Szerokiej na nabrzeże, dzięki czemu budynek należał do systemu gdańskich bram wodnych.
Jego forma wynikała zarazem z wymagań dźwigu. Urządzenie musiało sięgać ponad wodę, aby lina mogła opuszczać się w kierunku jednostki przy nabrzeżu. Drewniana obudowa chroniła mechanizm, a ceglane części zapewniały mu oparcie. Patrząc od strony rzeki, łatwo dostrzec ten podział funkcji.
Jak ludzie podnosili wielotonowe ładunki?
Napęd zapewniały koła deptakowe. Robotnicy wchodzili do ich wnętrza i stąpając, wprawiali je w ruch. Obrót był przekazywany na wał, na który nawijała się lina. W ten sposób ciężar zawieszony na jej końcu unosił się ponad pokład lub nabrzeże.
Mechanizm obejmował dwie pary dużych kół. Według opisu Narodowego Muzeum Morskiego siła czterech ludzi wystarczała do podnoszenia ciężaru sięgającego dwóch ton. To przykład wykorzystania prostych zasad mechaniki w skali dostosowanej do potrzeb dużego portu.
Współpraca była równie ważna jak siła. Ruch koła, prowadzenie liny i położenie ładunku musiały być kontrolowane. Nad miejskim urządzeniem czuwał mistrz dźwigowy. Bez ludzi potrafiących obsługiwać mechanizm sam budynek nie spełniałby swojej najważniejszej funkcji.
Przeładunek, maszty i naprawy
Żuraw służył do obsługi ładunków oraz stawiania masztów. Szczególnie ważny był w okresie rozkwitu gdańskiego handlu na przełomie XVI i XVII wieku. Towary docierały do miasta rzekami i morzem, a nabrzeża wymagały urządzeń ułatwiających ich przemieszczanie.
W XIX wieku znaczenie dawnego dźwigu malało. Nadal wykorzystywano go do prac przy jednostkach rzecznych, a później także do unoszenia ruf podczas napraw sterów i śrub. W basztach pojawiły się mieszkania i warsztaty. Zabytek, który dziś kojarzymy z muzeum, długo był również miejscem zwykłego życia.

Zniszczenie i powrót do panoramy miasta
W 1945 roku drewniana część Żurawia spłonęła, a murowane baszty zostały poważnie uszkodzone. Po wojnie przystąpiono do rekonstrukcji. Odtwarzano budowlę, posługując się dawnymi przedstawieniami i dokumentacją historyczną, tak aby przywrócić jej charakterystyczną sylwetkę.
Odbudowany Żuraw przekazano w 1962 roku Muzeum Morskiemu. Zachował miejsce w panoramie portu, ale otrzymał nowe zadanie: tłumaczenie historii żeglugi i techniki. Mechanizm dźwigu pozwala połączyć widok z zewnątrz z pytaniem o to, co naprawdę działo się za drewnianą obudową.
Podczas rejsu warto spojrzeć na Żuraw jak na dawne miejsce pracy. Ładunek, lina, koła i ludzie tworzyli wspólny system. Dopiero wtedy znany symbol Gdańska staje się czymś więcej niż charakterystycznym kształtem nad Motławą.
