Kościół Mariacki można rozpoznać z wielu miejsc Gdańska, także z wody. Potężna wieża i rozległe dachy wyrastają ponad kamienice Głównego Miasta. Ich skala przypomina o ambicjach wspólnoty, która przez kolejne pokolenia budowała i wyposażała swoją najważniejszą świątynię.
Budowa dłuższa niż ludzkie życie
Budowę obecnego kościoła rozpoczęto w 1343 roku. Zakończenie prac przy sklepieniach w 1502 roku zamknęło okres 159 lat. Nie był to więc jeden projekt realizowany od początku do końca przez tych samych ludzi, lecz przedsięwzięcie rozwijane przez kilka pokoleń.
W tym czasie zmieniały się również relacje polityczne i warunki życia miasta. Świątynia powstawała w Gdańsku pod rządami zakonu krzyżackiego, a jej ukończenie przypadło już na okres związku miasta z Królestwem Polskim. Fundacje kaplic i wyposażenia odzwierciedlały znaczenie miejscowych rodzin oraz bractw.

Bazylika z halowym wnętrzem
Nazwa „Bazylika Mariacka” określa kościelną godność świątyni. Nie oznacza jednak, że jej obecne wnętrze ma układ bazylikowy w sensie architektonicznym. Gdański kościół jest monumentalną gotycką halą: jego nawy mają zbliżoną wysokość.
To ważna różnica, widoczna po wejściu do środka. Wysokie filary i sklepienia tworzą rozległą przestrzeń, której wielkości nie sposób ocenić tylko z widoku wieży. Ceglana konstrukcja należy do najważniejszych osiągnięć gotyckiej architektury miasta.
Zegar, który opowiadał o porządku świata
Jednym z najcenniejszych zabytków wnętrza jest zegar astronomiczny wykonany w latach 1464–1470 przez Hansa Düringera z Torunia. Ma ponad 14 metrów wysokości i składa się z kalendarium, planetarium oraz teatru figur.
Jego zadania wykraczały poza wskazywanie godzin. Rozbudowane tarcze przedstawiały informacje kalendarzowe i astronomiczne, a figury dodawały przedstawieniu ruchu. Zegar łączył rzemiosło, obliczenia i sztukę — dziedziny, które w zamożnym mieście mogły spotkać się w jednym zamówieniu.

Zmiany wyznaniowe i katastrofa wojenna
W XVI wieku reformacja stopniowo zmieniała życie kościoła. Przez pewien czas współistniały tu nabożeństwa katolickie i protestanckie, a następnie świątynia stała się kościołem luterańskim. Ten rozdział jej dziejów trwał do końca II wojny światowej.
W 1945 roku pożary i uszkodzenia konstrukcji zniszczyły dachy oraz część sklepień. Niektóre elementy wyposażenia uratowano dzięki wcześniejszemu wywiezieniu poza miasto. Odbudowa wymagała zarówno prac budowlanych, jak i wieloletniej konserwacji zabytków.

Świątynię ponownie poświęcono w 1955 roku. W 1965 roku otrzymała tytuł bazyliki mniejszej, a w 1987 roku została konkatedrą. Jej dzisiejszy wygląd łączy zatem średniowieczną konstrukcję z efektami powojennego ratowania i odtwarzania zabytku.
Kościół obrósł również miejskimi podaniami. Jedno z nich, o chłopcu i dzwonach ratujących Gdańsk przed zarazą, opisujemy osobno we wpisie Legenda Kościoła Mariackiego.
